Chùa Bàn Long cách thành phố Ninh Bình khoảng 7km về hướng Tây. Quý khách đi dọc theo tuyến đường vào khu du lịch sinh thái Tràng An, trước khi tới bến thuyền cách khoảng 100m nằm bên tay phải là động chùa Bàn Long.

Chùa Bàn Long nằm gọn trong Đại Tượng Sơn ở thôn Khê Đầu Thượng, xã Ninh Xuân, huyện Hoa Lư, cách bến thuyền khu du lịch Tràng An khoảng 100m. Núi Đại Tượng là hình con voi khổng lồ chầu về kinh đô Hoa Lư xưa, cao khoảng 200 mét, có một cửa ngầm phun nước bổ sung cho lượng nước của sông Sào Khê và sông Khê Đầu.

Bàn Long là ngôi chùa có rất sớm ở nước ta, được hình thành từ trước thời Đinh, cách đây hơn 10 thế kỷ. Tương truyền, nhân dân địa phương phát hiện ra động từ lâu, thấy trong động có rồng cuộn, nên lập chùa ngay từ đó. 

Gọi là chùa Bàn Long vì chúa Trịnh Sâm đã đến thăm, tay đề ba chữ lớn: “Bàn Long Tự” trên vách cửa động. “Bàn Long” là bệ rồng – bệ đá rồng ngồi. Có tên “Bàn Long” vì trong động có nhũ đá dáng hình như con rồng ngồi. Hình rồng nổi rõ cả vảy. Nếu trời nắng hạn, khi vảy rồng đá trong động long lanh rực sáng thì vài ngày sau trời sẽ đổ mưa. Người ta nhìn vảy rồng trong động để xem thời tiết nắng hay mưa. Vì thế, vào những  năm hạn hán, nhân dân địa phương thường làm lễ cầu mưa ở chùa Bàn Long.

Hai bên cửa động có câu đối:

Bàn Long động cổ trời Nam nhất,

Đại Tượng danh sơn đất Việt thiêng.

Vào trong động, phía bên trái tượng A Di Đà bằng đá xanh nguyên khối được tạo dựng từ khi thành lập chùa. Đây là pho tượng phật bằng đá cổ xưa nhất còn lại đến ngày nay. Dưới pho tượng là một ổ rồng đá cuộn tròn do tạo hóa kiến tạo thành. Cách bài trí tượng Phật trong động cũng giống như các ngôi chùa khác. Nhưng điều đặc biệt ở chùa Bàn Long là xung quanh các tượng Phật trên các vách động là những nhũ đá mà tạo hóa đã chạm khắc thành bốn con linh vật thiêng là: long, ly, quy, phượng. Tứ linh đá đó đều chầu về các tượng Phật, đối xứng qua hai trục tung và hoành mà tâm là tượng Thích Ca sơ sinh (tượng Cửu Long) thuộc hàng thứ 5.

Điều đặc biệt nữa là vách đá trên cao ở giữa động còn có một nhũ đá giống hình tượng Phật đang cưỡi ngựa trắng. Điều kỳ diệu này chỉ động Bàn Long mới có được. Mỗi không gian của vách động là những nhũ đá có hình rồng, tượng Phật và những con vật linh thiêng khác. Còn có nhiều nhũ đá nữa có dáng hình đẹp để đặt tên như: ông tiên, cô tiên, mây bay, phượng vũ,…  

Vì vậy, người xưa đã làm một bài thơ chữ Hán, được dịch thành thơ lục bát và khắc vào vách núi Đại Tượng như sau:

Hoàng Long bến cũ đâu xã,

Gần đây lại có động là Bàn Long.

Bốn bề khói tỏa mây hồng,

Hai bên tả hữu núi cùng giương vây.

Khê Đầu gối nguyệt êm thay,

Chuông chùa lên tiếng đêm ngày ngân nga.

Muốn cho ơn khắp gần xa,

Vượt lên đem nước Ngân Hà làm mưa.